Uppgjör, breytingar, ábyrgð, eftirlit, starfshættir og siðferði. Þetta hljómar eins og það sem íslenskur almenningur er búinn að biðja um í nærri tvö ár.

Þingmannanefndin, sem var kosin á Alþingi í desember sl. og er ætlað  að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið og móta tillögur að viðbrögðum þingsins við niðurstöðum á að skila niðurstöðum fyrir lok þessa þings.

Með hliðsjón af  rannsóknarskýrslu Alþingis mun þingmannanefndin fjalla um eftirfarandi atriði:

1. Almennt pólitískt uppgjör á efnahagshruninu
   Þingmannanefndin mun taka afstöðu til ályktana í skýrslu rannsóknarnefndarinnar um ástæður efnahagsáfallanna og hvaða lærdóm megi draga af þeim.
2. Breytingar á lögum og reglum
   Þingmannanefndin mun fylgja eftir ábendingum rannsóknarnefndarinnar um æskilegar breytingar á lögum og reglum er miða að því að hindra að efnahagsleg áföll endurtaki sig. Nefndin getur lagt fram lagafrumvörp og þingsályktunartillögur eða vísað einstökum ábendingum til fastanefnda þingsins.
3. Mat á ábyrgð
   Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar verður lagt mat á ábyrgð á hugsanlegum mistökum og vanrækslu stjórnvalda sem áttu þátt í hruninu. Gefi niðurstöður rannsóknarnefndarinnar tilefni til mun þingmannanefndin taka afstöðu til framgöngu ráðherra í aðdraganda hrunsins.

Þingmannanefndin mun einnig fjallað um eftirlit með fjármálastarfsemi, starfsemi fjölmiðla, starfsemi fjármálafyrirtækja og aðra starfsemi í viðskiptalífinu, starfshætti og siðferði.

Í þingmannanefndinni eiga sæti níu þingmenn og eiga allir þingflokkar fulltrúa í nefndinni.

Atli Gíslason, Vinstri-Grænir, formaður
Birgitta Jónsdóttir, Hreyfingunni
Eygló Harðardóttir, Framsóknarflokki
Lilja Rafney Magnúsdóttir, Vinstri-Grænir
Magnús Orri Schram, Samfylkingin,
Oddný G. Harðardóttir, Samfylkingin,
Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Sjálfstæðisflokki,
Sigurður Ingi Jóhannsson, Framsóknarflokki,
Unnur Brá Konráðsdóttir, Sjálfstæðisflokki, varaformaður.

Sérfræðingar nefndarinnar eru Bryndís Hlöðversdóttir, deildarforseti lagadeildar Háskólans á Bifröst, dr. Ragnhildur Helgadóttir, prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík og Jónatan Þórmundsson prófessor.

Verkefni þingmannanefndarinnar – viðbrögð Alþingis

Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er ætlað að greina ástæður bankahrunsins og er skýrslan lögð störfum þingmannanefndarinnar til grundvallar. Verkefni rannsóknarnefndarinnar voru skilgreind í 1. gr. laga nr. 142/2008 og eru niðurstöður hennar og upplýsingar birtar í skýrslu nefndarinnar.

Í umfjöllun þingmannanefndarinnar um skýrsluna verður ekki tekin afstaða í málum sem rannsóknarnefndin sendir ríkissaksóknara til meðferðar og varða ætlaða refsiverða háttsemi eða í málum sem tilkynnt eru forstöðumönnum ríkisstofnana eða ráðuneytum og varða ætluð brot í opinberu starfi.

Þingmannanefndin gerir grein fyrir tillögum sínum í skýrslu sem hún leggur fram fyrir lok 138. löggjafarþings.

Íslenskur almenningur er búinn að biðja um akkúrat þetta í nærri tvö ár: að fram fari pólitískt uppgjör á efnahagshruninu, uppgjör við bankaræningja, breytingar á siðferði, að valdamenn taki ábyrgð, eftirlit verði eflt, starfsháttum breytt og siðferði bætt.

Spyrjum að leikslokum.

Gunnar Tómasson, hagfræðingur

Ágætu alþingismenn.

Stjórnarskrá Íslands kveður á um friðhelgi eignarréttarins í 72. sem hér segir:

‘Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.’

Í síðustu viku var greint frá því í fréttum að nefnd skipuð af íslenzkum stjórnvöldum hefði ályktað fyrir nokkru að afnám verðtryggingar á lánum myndi brjóta gegn þessu ákvæði stjórnarskrárinnar.

Í dag, mánudaginn 6. September 2010, gerist það hins vegar að viðskiptaráðherra lætur að því liggja á Alþingi að ríkisstjórn Íslands kunni að beita meirihluta sínum á Alþingi til að brjóta gegn friðhelgi eignarréttar lántakenda gengistryggðra lána með sértækri lagasetningu ef Hæstíréttur skyldi dæma að samningar skuli standa að því er varðar ársvexti á höfuðstól lána þeirra eftir að ólögleg gengisbinding hans hefur gengið til baka.

Lögbinding hærri ársvaxta en kveðið er á um í lánasamningum jafngildir eignaupptöku hjá skuldunautum og tilfærslu andvirðisins til lánardrottna sem brutu gegn banni laga nr.. 38/2001 gegn bindingu höfuðstóls krónulána við dagsgengi erlendra gjaldmiðla.

Virðingarfyllst,
Gunnar Tómasson, hagfræðingur

Grein frá leshópi Rannsóknarskýrslu Alþingis. Markmið hópsins er að lesa saman skýrsluna, ræða efni hennar saman og á opinberum vettvangi og miðla henni og þeim lærdómi sem draga má af henni til almennings.

Fjármálaeftirlitið á að hafa eftirlit með einstökum fjármálastofnunum. Hlutverk þess er að fylgjast með því að starsemi eftirlitsskyldra aðila sé í samræmi við lög og reglur og að öðru leyti í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti.

Það kemur víða fram að Fjármálaeftirlitið var of fámenn stofnun og hafði ekki yfir nægri sérþekkingu að búa til að takast á við þetta yfirvaxna verkefni krosstengsla og siðferðislausra viðskiptahátta þar sem reynt var eftir fremsta megni að sniðganga lög og reglur. Bankarnir tóku slaginn við Fjármálaeftirlitið frekar en að sýna ábyrgð í starfsháttum.

Annað sem kemur fram í 8. bindi og varðar Fjármálaeftirlitið er t.d. afstaða forstjóra þess, Jónasar Fr. Jónssonar, að líta á fjármálafyrirtækin sem samherja í baráttunni gegn slæmum viðskiptaháttum. Hann lýsir því beinlínis yfir að hann hafi haft trú á því að starfshættir bankanna væru heiðarlegir. Þrátt fyrir að ítrekað hafi komið fram í vettvangsathugunum starfsfólks Fjármálaeftirlitsins, að lögum hafi ekki verið fylgt eftir. Þrátt fyrir það beitti Fjármálaeftirlitið ekki þeim lagalegu úrræðum sem það hafði yfir að ráða.

Strax í lok árs 2005 og byrjun 2006 voru gagnrýnisraddir á íslensku bankanna orðnar háværar erlendis. Ef vel hefði verið átti að grípa inní atburðarrásina strax á þessum tíma. En Íslensk stjórnvöld vildu halda vörð um fjármálafyrirtækin sem greiddu 1/3 af sköttum fyrirtækja landsins árið 2007. Og í stað þess að draga saman voru seglin þanin.

Ljóst er að reglum Fjármálaeftirlitsins um eignarhluti í öðrum félögum og áhætta sem skapaðis af krosseignartengslum var illa eða ekki fylgt eftir. Annað mjög afdrifaríkt dæmi um skort á harðfylgi Fjármálaeftirlitsins er að ekki var stíft farið eftir reglunni um að “áhætta vegna eins eða fleiri innbyrgðis tengdra viðskiptamanna megi ekki fara fram úr 25% af eiginfjárgrunni fjármálafyrirtækis”. Ákvæði af þessu tagi eru einmitt sett fram til að gæta ríkra almannahagsmuna sem er frumskylda opinberra eftirlitsstofnana.

Það kemur ekki á óvart að fjármálastofnanirnar hafi ávalt virst uppfylla skilirði um settar reglur og áhættuprófanir. Ef forstjóri Fjármálaeftirlitsins var þeirrar skoðunnar að innan fjármálastofnunanna færu fram heiðarleg viðskipti passar það alveg við þá skoðun skrifstofustjóra viðskiptaráðuneytisins að Fjármálaeftirlitið hafi fyrst og fremst byggt niðurstöður sínar á gögnum frá bönkunum sjálfum. Í trausti þess að þær upplýsingar væru réttar.

Allt fram á síðustu stundu voru t.d. peningamarkaðssjóðir auglýstir af bönkunum sem örugg fjárfesting. Bankarnir þurfti sparifé almennings.  En eignasamsetning sjóðanna breyttist. Skuldabréf fyrirtækja í gjörgæslu voru færð inn í sjóðina og ríkisskuldabréf seld. Grunsemdir hafa vaknað um að t.d. Landsbankinn hafi kerfisbundið notað sjóðina til að takmarka stórar áhættuskuldbindingar gagnvart einstökum skuldurum bankans. Eins tóku flest fjármálafyrirtækin yfir erlenda fjármögnun á hlutabréfum stærstu eigenda sinna í lok árs 2007 og í ársbyrjun 2008.

Eftir sem áður fá allir stóru bankarnir staðfestingu þess frá Fjármálaeftirlitinu í janúar 2008 að allt sé í stakasta lagi og í ársreikningum fyrir 2007 og jafnvel árshlutareikningum fyrir hrun 2008 standast þeir allir áhættupróf.

Rannsóknarnefnd Alþingis spurði forstjóra Fjármálaeftirlitsins hvort hann hefði haft kunningjatengsl við suma bankastjóra stóru bankanna. Jú, Jónas, Bjarni Ármannsson og Sigurjón Þ. Árnason voru saman í háskóla og í “sömu stúdentapólitík”

Þó forstjóri FME telji þetta ekki hafa veikt hann í starfi getur það vart hafa skapað þá fjarlægð sem nauðsynleg er eftirlitsstofnunum fjármálafyrirtækja.

Borgarafundur um málefni bótaþega & láglaunaþega

Miðvikudagskvöldið 8. september kl. 20 í Ráðhúsi Reykjavíkur

Frummælendur
Talsmenn öryrkja, aldraðra,atvinnuleitenda, félagsbótaþega & láglaunaþega ásamt fulltrúum hjálparsamtaka

Pallborð
Ráðherrar – ASÍ. – BSRB. – SA. – Velferðarfulltrúar Reykjavíkur og sveitafélaga á landsvísu o.fl.

Á palli
Þingmenn – Vinnumálastofnun – Tryggingasvið Félags- og tryggingamálaráðuneytisins – Tryggingastofnun ríkisins – Landssamtök eldri borgara – Öryrkjabandalag Íslands – Landssamtökin Þroskahjálp o.fl.

Athugið
Tekið verður við skriflegum fyrirspurnum til fundarmanna frá almenningi á netfangið botfang@gmail.com til kl. 18, fundardaginn 8. sept. 2010. Skilaboðaskjóða verður á fundinum. Við hvetjum fundargesti til að mæta með tilbúnar og gagnorðar spurningar. Traust fundarstjórn og tímavarsla í þágu lýðræðislegrar umræðu.

Allir hjartanlega velkomnir!

Hér fyrir neðan er álitið í heild sinni:

Sérálit fulltrúa Borgarahreyfingarinnar/Hreyfingarinnar

Finnbogi Vikar

Undirritaður telur að skipun þessarar sáttanefndar hafi verið mistök og illa ígrunduð vegna þess að í þessari nefnd, svokallaðri „sáttanefnd“, var hagsmunaaðilum með sína vel launuðu starfsmenn att saman og með stjórnmálafólki í einn hrærigraut til að gera tilraun um finna lausn á kvótadeilunni. Undirritaður var óvænt tilnefndur í nefndina af Borgarahreyfingunni/Hreyfingunni þrátt fyrir engin stjórnmálatengsl við Borgarahreyfinguna/Hreyfinguna og því leit undirritaður ekki á sig sem pólitíkus í þessari nefnd heldur sem fulltrúa almennings og með hagsmuni almennings á Íslandi að leiðarljósi í nefndarstarfinu.

Skipun nefndarinnar eru eins og áður sagði mistök vegna þess að ljóst var frá upphafi hver niðurstaðan yrði hjá meirihluta nefndarinnar. Það þarf ekki annað en að skoða hvaða hagsmunir eru að baki nefndarmanna og ljóst er að flestir fulltrúar launþegasamtaka og vinnandi fólks í þessu landi hafa fyrir löngu stillt sér upp með fulltrúum stærstu samtaka atvinnurekenda í þessu landi eftir að hrunið varð haustið 2008 gegn hagsmunum almennings á Íslandi. Saman mynda þessir aðilar öfluga valdablokk sem ræður miklu í okkar samfélagi með digra ólýðræðislega lífeyrissjóðina sem öfluga kjölfestu í sínu bandalagi.

Það er með ólíkindum að engin krafa skuli verða gerð til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna í þessari nefnd að þeir upplýsi um peningalega styrki til sín frá hagsmunaaðilum í sjávarútvegi á liðnum árum. Þá er undirritaður að tala um styrki vegna prófkjörs nefndarmanna og flokkssjóði stjórnmálaflokkanna. Þessi nefnd er ekki skipuð með hagsmuni almennings í huga og því verður að meta niðurstöðu meirihlutans með ofangreind atriði í huga því þetta er endurómur frá gamla Íslandi sem féll og almenningur í landinu er látinn borga brúsann. Hagsmunaaðilarnir eru komnir saman í nefndina fyrir til tilstuðlan „Fjórflokksins“ að vinna starf pólitíkusanna á Alþingi sem eru ófærir um að taka á vandanum og standa í fæturna gagnvart peningaöflunum í landinu og verja hagsmuni almennings.

Undirritaður vill sjá breytingar til hins betra í fiskveiðistjórn Íslendinga, en ekki til hins verra. Tvær leiðir hafa verið mest til umfjöllunar á lokaspretti nefndarinnar. Samningaleið og tilboðsleið. Undirritaður telur rétt og nauðsynlegt að tilboðsleiðin verði fyrir valinu enda stuðlar leiðin að bættu viðskipta- og samkeppnisumhverfi í sjávarútvegi og ekki síst að bættum sjálfsögðum mannréttindum almennings þar sem aðgengi að veiðiheimildum verður á jafnréttisgrundvelli. Þó lengra mætti ganga, þá telur undirritaður að tilboðsleiðin sé í það minnsta nálægt því að uppfylla þær ströngu kröfur sem Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna hefur gert. Þær kröfur er ekki hægt að virða að vettugi, líkt og bersýnilega er gert með samningsleiðinni.

Samningaleiðin er versta mögulega útkoman sem nefndin getur lagt til þegar hagsmunir almennings eru hafðir í huga. Þetta er með svikayfirbragði sem felur í sér að kvótinn er í raun innkallaður og úthlutaður aftur til núverandi kvótahafa til „eignar“ næstu 15-30 árin með framlengingar ákvæðum. Þetta þýðir í raun óbreytt fiskveiðistjórnunarkerfi sem er að mati undirritaðs algjörlega óásættanleg niðurstaða fyrir almenning í þessu landi. Þrátt fyrir að ákveðnu magni/hlutfalli sé haldið í pottum eins og byggðkvóti, línuívilnun, strandveiðar og fleira, þá er þetta óbreytt kerfi og það sem verra er, það er fest í þessi með öllum þeim ókostum og skaðsemi fyrir hagsmuni almennings. Samningaleiðin skapa LÍÚ og SF fyrirtækjum fyrst og fremst einokunaraðstöðu í sjávarútvegi, bæði í veiðum og vinnslu sem bitnar á almenningi þar sem traðkað er á mannréttindum og réttur  útgerðarmanna til að selja sig út úr greininni og þar með að skuldsetja þá sem vilja starfa í greininni er í hávegum hafður af stjórnmálamönnum þessa lands á kostnað hins almenna borgara.

Undirritaður telur að stjórnmálastéttin séu með óbreyttu kerfi að reyna að endurreisa fallið bankakerfi þar sjávarútvegur á Íslandi er skuldsettur við bankakerfið upp 500-600 milljarða króna. Það vekur furðu undirritaðs að stjórnmálastéttin á Íslandi vilji viðhalda fiskveiðistjórnunarkerfi sem hefur komið sjávarútvegi í nánast óviðráðanlega skuldastöðu því það ætti að vera öllum ljóst að skuldsettur sjávarútvegur er kominn til þess að vera í óbreyttu kerfi. Það þýðir að megnið af afrakstri sjávarútvegs endar í vasa bankanna í formi vaxta og afborgana. Þá er verið tala um tugi milljarða árlega, en afraksturinn rennur ekki til almennings í formi skatta, launa eða eyðslu útgerðarmanna. Það verður ekkert að ráði eftir af rekstarhagnaði útgerða þegar búið er að greiða vexti og afborganir. Það er undirrituðum hulin ráðgáta hvers vegna stjórnmálastéttin vill verja hagsmuni bankanna, fjármagnseigenda og erlendra kröfuhafa föllnu bankana með því að gefa útgerðarmönnum kvótann.

Það virðist vera tilhneiging til að líta ekki á veiðiheimildir sem tækifæri til að afla tekna fyrir útgerðarrekstur heldur hefur viðhorfið verið að veiðiheimildir gegni einskonar hlutverki eignarhluta í auðlind. Það eitt, að afhenda tiltölulega fámennum hóp fiskveiðiauðlindir á silfurfati er aðför að lýðræðnu í landinu, enda löngu ljóst að íslenskur almenningur sættir sig ekki við slíkt fyrirkomulag. Sá eða hópur fólks sem ræður yfir auðlind sem gefur af sér megnið af útflutningstekjum þjóðarinnar og er með mikið sjóðstreymi þrátt fyrir skuldsetningu er valdamesti hópurinn í landinu í krafti þess valds sem auðurinn færir þeim.

Nefndin hefur rætt um ímyndaða nauðsyn þess að samræma lagaumhverfi nýtingu náttúruauðlinda en það er hornsteinn samningaleiðarinnar. Það er algjör óþarfi að mati undirritaðs vegna þess að stunda fiskveiðar eru mannréttindi íbúa strandbyggða þessa lands og í raun frumbyggjaréttur strandbyggðanna að nýta aðlæg fiskimið. Það eru ekki mannréttindi að byggja nýja Kárahnjúka eða reisa nýja Hellisheiðarvirkjun.

Undirritaður styður sem fyrr segir tilboðsleiðina og vill ennfremur að megnið af þeim fiskiafla sem veiddur er innan íslenskrar lögsögu fari á innlendan fiskmarkað eða er seldur í beinum viðskiptum milli útgerðar og fiskvinnslu á innlendu markaðsvirði. Undirritaður telur að vafasamt að nefndin setji fram tillögur varðandi stjórnarskrárákvæði þar sem nefndin hefur sýnt fram á vanhæfni sína til að gæta hagsmuna almennings í þessum málaflokki.

Verði samningaleiðin farin mun það þýða í raun að afnota-/nýtingarréttur fiskveiðiauðlindarinnar verður í raun einkavæddur og gefinn til núverandi kvótahafa. Undirritaður getur ekki lagt nafn sitt undir svo andþjóðfélagslegan gjörning.

Starf nefndarinnar hefur eingöngu miðað að því að ná sáttum við hagsmunaaðila um nýtingu nytjastofnanna, en markmiðið hefði í raun átt að vera að ná um það sáttum við þjóðina. Undirritaður telur því að það væri í anda góðs lýðræðis að leggja tillögur nefndarinnar fyrir þjóðaratkvæði, vilji stjórnvöld raunverulega fara að vilja þjóðarinnar um það með hvaða hætti þessi stærsta sameiginlega auðlind Íslendinga er nýtt.

Undirritaður vill þakka starfsfólki sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins fyrir góð kynni og gott samstarf.

__________________________________

Finnbogi Vikar

Nokkur umræða varð í fjölmiðlun í síðustu viku um fjárhagsstöðu sveitarfélaga eftir birtingu upplýsinga úr ársreikningum sveitarfélaga fyrir árið 2009 þar á meðal upplýsinga um heildarskuldir og skuldbindingar sveitarsjóða sem hlutfall af heildartekjum.

Fram kom að Eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga hafði sent þeim 12 sveitarfélögum fyrirspurnarbréf þar sem hlutfall heildarskulda af heildartekjum var yfir tiltekinni viðmiðun nefndarinnar. Vakin var athygli á því í birtingu Eftirlitsnefndar að þrátt fyrir skuldastöðu væri peningaleg staða þessara sveitarfélaga mjög misjöfn og þar með möguleikar þeirra til greiðslu skulda. Sérstaklega var komið á framfæri upplýsingum um sterka peningalega stöðu Vestmannaeyjarbæjar.

Bæjarstjórinn í Vestmannaeyjum hefur í fjölmiðlum lýst yfir óánægju með þessa umfjöllun eftir birtingu upplýsinganna.

Fulltrúar Eftirlitsnefndar og bæjarsjóðs hafa átt fund og skipst á upplýsingum og skýrt sjónarmið sín. Aðilar eru sammála um og ítreka að Vestmannaeyjabær á ekki við fjárhagsvanda að stríða. Fjárhagsstaða Vestmannnaeyjabæjar er traust og ekki fyrirsjáanleg vandkvæði í fjármálum bæjarins. Á næstu dögum munu aðilar skiptast á frekari upplýsingum í kjölfar fyrirspurnarbréfs Eftirlitsnefndar.

Grein frá leshópi Rannsóknarskýrslu Alþingis. Markmið hópsins er að lesa saman skýrsluna, ræða efni hennar saman og á opinberum vettvangi og miðla henni og þeim lærdómi sem draga má af henni til almennings.

Eins og áður hefur komið fram þá var vinnuhópnum, sem stóð að 8. bindinu, gert að svara spurningunni „hvort efnahags- hrunið megi að einhverju leyti skýra með starfsháttum og siðferði.“ (8. bindi Skýrslunnar bls. 7 (leturbreytingar eru mínar)) Þess vegna er ekki óeðlilegt að gera nokkra grein fyrir þeim hugmyndum höfunda sem koma fram um hvoru tveggja.

Höfundarnir benda á að því sé gjarnan haldið fram að það sé erfitt að festa hendur á siðferðinu. Samt þurfum við ekkert að hugsa okkur um þegar við kennum börnunum okkar að það er rangt að: meiða, stela og ljúga enda mynda þessi grundvallaratriði kjarna mannlegs siðferðis.

Þessi atriði geta tekið á sig flóknari mynd í ýmsum aðstæðum. En í grófum dráttum er siðferði ofið úr fjórum megindráttum:

„Í störfum fagstétta er siðferði svo samofið góðum starfsháttum að það verður ekki sundur skilið.“ Þetta á til dæmis við um siðferði í viðskiptum og stjórnmálum. Vandaðir og viðurkenndir starfshættir á þessum sviðum mynda þá viðmið fyrir gagnrýna siðferðilega greiningu. Spurningarnar í slíkri greiningu ættu að vera um það hvort menn efni þau loforð sem hugmyndir um:

• fagmennsku
• vandaða starfshætti
• lýðræðislega stjórnarhætti og
  
• góða viðskiptahætti

fela í sér. Vandaðir og góðir stjórnsiðir einkennast til að mynda af því að „embættismenn og kjörnir fulltrúar gegna skyldum sínum af heilindum og samviskusemi. Þær skyldur taka öðru fremur mið af því að störfin fela í sér almannaþjónustu.“ (8. bindi Skýrslunnar bls. 10)

Höfundar árétta svo enn frekar hvaða siðferðilegu viðmið embættismenn og kjörnir fulltrúar þurfa að temja sér svo vel fari með eftirfarandi orðum:

Á opinberum vettvangi þarf siðferðileg hugsun öðru fremur að lúta viðmiðum um almannahagsmuni enda ber almannaþjónum að efla þá og vernda gegn hvers konar sérhagsmunum. Það er einkenni siðferðilegrar hugsunar að hún metur gæði þeirra markmiða sem stefnt er að. Tæknileg hugsun aftur á móti snýst um að velja áhrifaríkustu leiðirnar að völdu markmiði óðháð því hvert það er.

Siðferðileg hugsun hefur átt erfitt uppdráttar meðal annars vegna þess að ákveðið viðmiðunarleysi hefur verið ríkjandi um ágæti markmiða og vantrú á rökræðu um þau. Slík afstaða býr í haginn fyrir að sérhagsmunir þrífist á kostnað almannahagsmuna en það er eitt megineinkenni á því hugarfari sem ríkti hérlendis í aðdraganda bankahrunsins. (8. bindi Skýrslunnar bls. 10 (leturbreytingar eru mínar))

Ég ætla að ljúka þessu innleggi með því að hafa eftir það sem höfundar 8. bindisins segja um lýðræði:

Lýðræði vísar hér [...] einkum til lýðræðislegra stjórnarhátta sem einkennast að aðgreiningu valds og hófsamlegri beitingu þess, upplýsingum til borgaranna og samráði við þá sem stjórnvaldsákvörðun varðar og virðingu fyrir mannréttindum. (bls. 10 (leturbreytingar eru mínar))

RS

Í megin áherslum Íbúahreyfingarinnar fyrir kosningar kemur fram að ráða eigi fólk í nefndir á faglegum forsendum. Í samræmi við það auglýsti Íbúahreyfingin eftir fagfólki í nefndarstörf og óhætt er að segja að viðtökurnar hafi farið fram úr björtustu vonum.

Greinilegt er að nóg er af hæfu fólki sem vill starfa fyrir sveitarfélagið sitt en hefði ekki komist að vegna þess að það skortir tengsl við stjórnmálaflokk. Einnig er fólk á listanum sem hefur starfað með stjórnmálaflokkum en sér hér tækifæri til að taka þátt í þeim breytingum sem við í Íbúahreyfingunni, og greinilega stór hluti kjósenda, telur þörf á að gera í stjórnsýslunni.

Nú höfum við lokið við að raða niður í þau sæti sem Íbúahreyfingin mannar í nefndum Mosfellsbæjar og erum við afskaplega stolt og ánægð með þann lista sem við leggjum fram:

Fjölskyldunefnd:
Áheyrnarfulltrúi; Kristbjörg Þórisdóttir sálfræðingur og varamaður Þórður Björn Sigurðsson, BA í mannfræði.

Fræðslunefnd
Aðalmaður; Ásgeir Eiríksson kynningarstjóri Rásar 2. Ásgeir er með grunnskólakennarapróf. Varamaður; Kristín I. Pálsdóttir bókmenntafræðingur.

Íþrótta- og tómstundanefnd
Aðalmaður; Ólöf Kristín Sívertsen lýðheilsufræðingur og varamaður Richard Jónsson þjálfari og verkfræðingur.

Menningarmálanefnd
Aðalmaður; Sæunn Þorsteinsdóttir myndlistarkona og kennari. Varamaður Hildur Margrétardóttir myndlistarkona.

Skipulags- og byggingarnefnd
Áheyrnarfulltrúi; Jóhannes Bjarni Eðvarðsson húsasmiður og varamaður Sigurbjörn Svavarsson iðnrekstrarfræðingur.
Umhverfisnefnd
Áheyrnarfulltrúi; Sigrún Guðmundsdóttir umhverfisfræðingur og varamaður Jón Jóel Einarsson framkvæmdastjóri og kennari.

Þróunar- og ferðamálanefnd
Áheyrnarfulltrúi; Björk Ormarsdóttir ferðamálafræðingur og varamaður Sigurbjörn Svavarsson, iðnrekstrarfræðingur.
Sjá nánar á heimasíðu íbúahreyfingarinnar www.ibuahreyfingin.is

Íbúahreyfingin í Mosfellsbæ

Ísland varði mestu OECD ríkja til menntastofnana árið 2007
Almennt má segja að aldursdreifing þjóðanna og þátttaka í menntun hafi veruleg áhrif á útgjöld til menntamála. Þannig eru útgjöld yfirleitt hærri í löndum þar sem börn og unglingar eru stór hluti íbúa og þar sem nemendur eru hátt hlutfall mannfjöldans, eins og á Íslandi. 

Útgjöld Íslendinga til menntastofnana námu 7,8% af vergri landsframleiðslu árið 2007 og var Ísland í efsta sæti meðal OECD ríkja hvað þessi útgjöld varðar. Vegið meðaltal OECD ríkja var 6,2% og meðaltal ríkjanna var 5,7%. Útgjöld til menntastofnana sem hlutfall af þjóðarframleiðslu á Íslandi lækkuðu um 0,2% frá árinu 2006. Á Íslandi var 17,4% útgjalda hins opinbera varið til menntamála árið 2007 en að meðaltali vörðu OECD ríkin 13,3% útgjalda hins opinbera til menntamála. Í öllum OECD ríkjunum þar sem sambærilegar tölur eru til, jukust útgjöld opinberra aðila til menntamála á árunum 2000 til 2007. Útgjöld einkaaðila til menntunar jukust þó hraðar en opinber útgjöld í meira en ¾ OECD landanna. Þrátt fyrir þessa aukningu einkaútgjalda eru 82,6% útgjalda til menntamála opinber útgjöld.

Þegar útgjöld á nemanda frá grunnskóla til háskóla eru skoðuð vörðu OECD ríkin að meðaltali 8.216 bandaríkjadölum á nemanda árið 2007. Ísland varði 9.015 dölum á nemanda á árinu og er í 11. sæti OECD ríkja. Ísland ver talsvert yfir meðaltali OECD ríkja til menntunar á leikskólastigi (2. sæti) og grunnskólastigi (4. sæti á barnaskólastigi og 10. sæti á unglingastigi) en er undir meðaltali hvað varðar útgjöld á nemanda á framhaldsskólastigi (18. sæti) og á háskólastigi (20. sæti).

Margir eldri nemendur stunda nám á Íslandi og kynjamunur er hvergi meiri
Á Íslandi brautskrást hlutfallslega fleiri eldri nemendur á framhaldsskólastigi og háskólastigi en í flestum öðrum OECD löndum. Nettó útskriftarhlutfall er fundið þannig að reiknað er hlutfall útskrifaðra eftir aldri af mannfjölda á sama aldri og síðan er hlutfallið lagt saman fyrir alla aldurshópa. Nettó útskriftarhlutfall á framhaldsskólastigi á Íslandi er 89% en 68% þegar aðeins er litið til nemenda undir 25 ára aldri. Munurinn á þessu hlutfalli er sérstaklega mikill í starfsnámi þar sem útskriftarhlutfallið er 55% en 29% ef eingöngu nemendur undir 25 ára aldri eru taldir með. Nettó útskriftarhlutfall er 74% fyrir karla og 105% fyrir konur og er hvergi í OECD ríkjunum meiri munur á milli karla og kvenna. Meðaltal OECD ríkja er 80% fyrir alla nemendur. 

Íslenskir háskólanemendur eru eldri en nemar í öðrum OECD löndum þegar þeir hefja háskólanám. Helmingur nýnema í fræðilegu háskólanámi (stig 5A) í íslenskum háskólum er eldri en 23,2 ára, en 20,4 ára að meðaltali í aðildarlöndum OECD. Nettó útskriftarhlutfall í fræðilegu háskólanámi á Íslandi er 57% en 35% þegar aðeins er litið til nemenda undir 30 ára aldri. Hlutfallið er 37% fyrir karla og 78% fyrir konur. Meðaltal OECD ríkja er 38% fyrir alla nemendur. Hvergi í OECD ríkjunum er meiri munur á útskriftarhlutfalli karla og kvenna í fræðilegu námi á háskólastigi. Þessi fjöldi eldri nemenda á framhaldsskólastigi og háskólastigi á Íslandi bendir til þess að skólakerfið á Íslandi sé opið og að auðvelt sé að taka aftur upp þráðinn í námi fyrir nemendur sem ekki hafi lokið námi á hefðbundnum aldri.

Ungar íslenskar konur eru líklegri en karlar til að vera í starfi sem krefst minni menntunar en þær hafa lokið
Á Íslandi eru konur mun líklegri en karlar til að vera í starfi sem krefst minni menntunar en þær hafa lokið. Árið 2007 voru 21% 25-29 ára íslenskra kvenna en 11% karla sem höfðu lokið háskólamenntun í störfum sem ekki krefjast háskólamenntunar, t.d. í skrifstofustörfum eða þjónustustörfum. Meðaltal OECD ríkja er 23% fyrir karla og 22% fyrir konur. Þá sinntu 6% kvenna og 3% karla sem höfðu lokið framhaldsskólastigi störfum sem ekki krefjast neinnar sérhæfingar en þar er meðaltal OECD ríkja 7% bæði fyrir karla og konur.

Grunnlaun kennara á Íslandi sem hlutfall af launum háskólamenntaðra eru með þeim lægstu meðal OECD ríkja
Hlutfall grunnlauna grunnskólakennara eftir 15 ára starfsaldur og lágmarksmenntun, borið saman við laun háskólamenntaðra á aldrinum 25-64 ára í fullu starfi er 0,50 á Íslandi árið 2006 en 0,77 á barnaskólastigi og 0,79 á unglingastigi að meðaltali í OECD ríkjunum árið 2008. Laun í Tékklandi og Ungverjalandi eru álíka hátt hlutfall af launum háskólamenntaðra en í öðrum OECD löndum er hlutfallið hærra. Á framhaldsskólastigi er sömu sögu að segja en þar er hlutfallið á Íslandi 0,61 en 0,86 að meðaltali í OECD ríkjunum. Laun kennara á framhaldsskólastigi eru lægri í Tékklandi, Ungverjalandi og á Ítalíu en á Íslandi. OECD bendir á að alþjóðlegur samanburður á launum kennara sé vandasamur. Þannig sé kennslutími kennara mislangur á milli landa og bekkir misstórir. Þá er ekki tekið tillit til aukagreiðslna af ýmsu tagi, né heldur skatta og ýmissa annarra opinberra greiðslna.

Möguleikar foreldra á að velja grunnskóla hafa aukist
Í ritinu eru birtar niðurstöður úr fyrstu alþjóðlegu könnuninni á vali foreldra á skólum og áhrifum foreldra á skólastarf í grunnskólum. Fram kemur að í flestum löndum eru ákvarðanir um hvar nemendur skuli settir í opinbera skóla byggðar á búsetu en yfirleitt geta foreldrar valið aðra skóla ef þeir vilja. Möguleikar foreldra á að velja skóla fyrir barn sitt hafa aukist á síðustu 25 árum. Í 18 af 30 OECD löndum eru skólaráð í opinberum skólum þar sem foreldrar eiga fulltrúa, þar með talið á Íslandi. Í 10 af 26 löndum er stjórnvöldum skylt að leita ráða hjá foreldrafélögum við stefnumörkun í skólamálum, þar á meðal á Íslandi.

Fréttatilkynningu OECD um Education at a Glance má finna á vef OECD.